Wikipedia jako źródło wiedzy

W pracach studenckich (seminaria, referaty, prace dyplomowe itp. ) Wikipeda nie może być używana jako źródło wiedzy, gdyż:

  1.  Bardzo wiele haseł zawiera błędy merytoryczne, zarówno świadome [dość pospolite jest na Wikipedii światopoglądowe (niekoniecznie polityczne, czasem związane z poglądami „wpływowych” adminów lub użytkowników) modelowanie haseł], jak i częstsze nieświadome - wynikłe z braku kompetencji autora danego wpisu. Czasem też jest jakaś informacja fałszowana w akcie złej woli, wygłupu. Częste są błędy wynikłe ze złego tłumaczenia haseł lub rycin z Wikipedii obcojęzycznych przez wikipedystów, których znajomość danego języka jest znacznie słabsza niż to deklarują. Błędy w tłumaczeniu generują błędy merytoryczne, np. pleura u trylobita to nie odnóża, a angielski termin spine oznacza kolec, a nie ogon !!!!

  2. Nawet jeśli jakieś hasło jest kompetentne, to w każdej chwili może się tam pojawić informacja mylna, dopisana przez kolejnego użytkownika. Np, że organizator Holokaustu A. Eichmann był syjonistą, w czasie Holokaustu zajmującym się zmuszaniem  Żydów do wstępowania do Kościoła katolickiego. A głównym organizatorem Holokaustu była Słowacja, Francja i Holandia (autentyki, szczegóły na dole tej strony). Podejście do nazizmu na wielu stronach plWikipedii jest w ogóle szokujące, np. na stronie dyskusji hasła Reinhard Heydrich (niemiecki ludobójca, jeden z głównych organizatorów Holocaustu) jest do dzisiaj (IV 2011) o Heydrichu: "uważam go za wybitną postać Nazizmu. Szkoda, że ci jego szkolni niby-koledzy wyzywali go od żydów. Żydki więc się za to doigrały i tyle". Ten szokujący i łamiący prawo wpis autorstwa osoby o nicku Seibert (pochodzi od esesmana Willi Seibert - wymordował ok. 90 tys. ludzi, głównie Żydów) spokojnie sobie tam leży od 4 XII 2007 r. do co najmniej IV 2011 Autor owego wpisu nie dostał nawet upomnienia. No cóż ... W samym haśle jest z kolei obszerna dyskusja czy Heydrich nie był aby Żydem, przy czym "bycie Żydem" określono tam jako pomówienie (sic!)

  3. Bardzo wiele haseł nie ma podanych jakichkolwiek źródeł zamieszczonych informacji, co czyni całość nieweryfikowalnym.

  4. Liczne hasła posiadają źródła, jednak źródła te są całkowicie nienaukowe lub nieweryfikowalne, np. informacje o zabytkach pochodzące ze zwykłych gazet, ze stron parafialnych, ze stron internetowych lub forów dyskusyjnych, gdzie wpisy są generowane przez anonimowych twórców o nieustalonych kwalifikacjach. Np. hasła "Ślady stóp z Laetoli", "Człowiek pekiński", "Czarna czaszka" powstały na bazie jednej tylko publikacji - całkowicie antynaukowej, kreacjonistycznej książki "Zakazana archeologia" (była ona wskazana jako cała bibliografia aż do VI 2009). Podobnie hasło Haunebu bazuje na żenującym, anaukowym pisemku "Nieznany Świat" a z treści hasła wynika, że to słabo znany, ale realny pojazd III Rzeszy (tymczasem jest to ufologiczna bajka). Próby unaukowienia hasła i usunięcia z bibliografii Nieznanego Światu storpedowało dwóch administratorów Wikipedii, bo "źródła drukowane nawet w gazetach, które części osób wydają się mniej wiarygodne od innych są tak samo dobre jak w gazetach codziennych".

  5. Powołania na literaturę, przypisy itp. są często błędne (co innego jest napisane w źródle, a co innego w haśle). Zwykle dzieje się tak dlatego, że ktoś zmodyfikował tekst, do którego odnosił się przypis/literatura niezgodnie ze źródłem. Czasem dlatego, że korzystający ze źródła nadinterpretował informacje z tegoż źródła. Co gorsza wiele haseł ma bibliografię dorobioną post factum i na siłę. Np. wspomniane w pkt. 4 hasła antropologiczne bazujące na Zakazanej archeologii zostały w VI 2009 wyposażone w nową naukową bibliografię (zwłaszcza Człowiek pekiński), a Zakazaną w dwóch z tych haseł usunięto. Jednak treść haseł w zasadzie się nie zmieniła, dalej bazując na Zakazanej archeologii, a nie na nowo podanych pozycjach naukowych, zresztą trudno dostępnych w Polsce i sądząc z wyboru i formatu przekopiowanej z enwiki. To sugeruje, że "uźródłowienie" polegało na zachowaniu starej treści opartej na nienaukowej literaturze, przy czym literaturę tę, jako ośmieszającą encyklopedyczność plwiki, zamieniono na naukowe pozycje, ale bez zapoznania się z tymiż i bez uwzględnienia treści tych naukowych prac. Nie na tym polega solidne uźródławianie.

  6. W wielu hasłach mających bibliografię jest ona przestarzała, jednostronna lub błędna. Czasem dzieje się tak, gdyż nierzadkie jest na Wikipedii tendencyjne dobieranie źródeł, tak by uzasadnić daną tezę, przy jednoczesnym usuwaniu źródeł przeczących tej tezie. Stąd biogramy - hagiografie lub biogramy - paszkwile ze starannie podebraną literaturą. Najczęściej jednak zły dobór źródeł wynika z małej kompetencji autora, który nie jest w stanie ocenić tematu lub z prostego faktu, że akurat trafił on na określoną książkę, która zainspirowała go do napisania hasła. Nie zna natomiast innych źródeł, które głoszą coś innego.

  7. Wiele haseł jest plagiatem lub zawiera fragmenty splagiatowane. Mechanizmy wychwytywania tychże obecne na plwiki są wyraźnie nieskuteczne. A tępienie plagiatorów idzie tam bardzo opornie, szczególnie wobec osób o dużym dorobku wikipediowym lub adminów. Poza tym, bardzo częste wg moich obserwacji przepisywanie książek, artykułów i innych źródeł papierowych, przy najlepszej woli adminów jest bardzo trudne do wykrycia, gdyż aktywnych sprawdzających jest mało i mała też szansa, że mają oni akurat dostęp do książki, która została splagiatowana. Częściowo skutecznie działa tylko system wykrywania nowych plagiatów z internetu, tu pomagają programy automatyczne, a także wielu szeregowych wikipedystów sprawdzających czy tekstu nie skopiowano.

  8. Korzystając z plwiki można mimowolmie zostać ocenionym jako oszust naukowy. Choć bowiem na plwiki deklaruje się, że wkład każdego jest w historii artykułu, to niektórzy admini, chcąc być twórcą istniejącego już artykułu, po prostu kasują bezśladowo cały stary artykuł wraz z jego historią edycji, po czym zakładają nowy o tym samym tytule i go rozbudowują. Wyobraźmy więc sobie, że ktoś wykorzysta do swego seminarium jakieś fakty z artykułu na plwiki i napisze, że to na bazie takiego a takiego hasła wiki z datą np. 10.12.2008, następnie admin zlikwiduje stare hasło, zastępując je nowym powstałym np. 10.03.2009, gdzie akurat tych faktów zabraknie. Osoba sprawdzająca seminarium postanawia sprawdzić solidność powołań – zagląda do powołanego przez studenta hasła na wiki, tam nie widzi nic o tym co student pisze, szuka więc wersji datowej podanej przez studenta i widzi, że hasło na wiki powstało 3 miesiące po dacie podanej w seminarium. Oczywiście każdy sprawdzający, o ile nie zna niuansów wiki, pomyśli, że został oszukany przez piszącego seminarium. A nawet jak zna te niuanse, to tak czy inaczej nie ma możności sprawdzenia.

  9. Teksty na polskiej Wikipedii pozostają de facto poza kontrolą prawną. Właścicielami serwerów i domen  Polskiej Wikipedii jest Fundacja Wikimedia zarejestrowana na Florydzie i podległa tylko amerykańskiemu prawu stanu Floryda. W Polsce nikt nie odpowiada za treść plwikipedii i nie musi na nic reagować (za poszczególne wpisy łamiące prawo odpowiadają ich autorzy, jednak rzecz w tym, że firma udostępniająca serwer i sprawująca opiekę moderatorską nie ma przedstawicielstwa w Polsce, więc nie da się jej prawnie skłonić do interwencji, w przypadku gdy autor złamał prawo, nie da się też skłonić jej do ujawnienia danych identyfikujących sprawcę. A sąd polski nie przyjmie pozwu przeciw autorowi, znanemu tylko z nicku  np. hipotetycznemu "Szukajwiatruwpolu". Funkcja admina plwiki jest całkowicie odmienna od typowego admina, nie ma on możności identyfikacji sprawcy, nie może indywidualnie podjąć wiążącej decyzji o usunięciu łamiących prawo postów, itd. W praktyce więc dowolne pomówienia, fałszerstwa, plagiaty  mogą zostać bezkarne, gdyż przeciętny autor poszkodowany przez np. plagiat nie ma możliwości finansowych i organizacyjnych, czasem wizowych,  dochodzenia swoich praw w USA.

  10. Teoretycznie hasła Wikipedii nie bazują na własnych opiniach i poglądach autorów, wszystkie hasła  winny być na bazie  opublikowanych, wiarygodnych źródeł. Praktyka jest często odwrotna. Np. przy ustalaniu kryteriów encyklopedyczności różnych funkcji, tytułów postanowiono, że niektóre wysokie funkcje kościelne nie są encyklopedyczne, gdyż paru administratorów Wiki poinformowało, że funkcje te zajmują nieudacznicy lub zdobywa się je dzięki łapówkom („Przynajmniej kilku mógłbym zacytować, którym pieniądze w tym pomogły. Ale nie zrobię tego ze zrozumiałych przyczyn.”). Podobnie doktorzy habilitowani, rektorzy, dziekani uczelni wyższych nie zostali uznani za funkcje/tytuły encyklopedyczne, gdyż jeden z administratorów (doktor zresztą) poinformował, że zna kilka osób z w/w grup, które są jego zdaniem wyraźnie niedouczone lub bez dorobku. O encyklopedyczności danego hasła decyduje więc nierzadko prywatna opinia administratorów Wiki, oparta w najlepszym razie na wyrywkowych obserwacjach, w najgorszym na pomówieniach o łapówkarstwo. Co gorsza, także na nienaukowej metodyce – po hipotetycznym stwierdzeniu kilku przypadków nieuczciwości/niesolidności w dużej grupie ludzi (co statystycznie jest nieuchronne) podejmuje się decyzję o nieencyklopedyczności całej grupy. Kiedyś zaczęła się nawet dyskusja, czy papieże są na Wikipedii encyklopedyczni, gdyż ktoś wygrzebał kilku bardzo nieetycznych papieży żyjących w X wieku. Na tej zasadzie można uznać za nieencyklopedyczne biogramy Czyngis Chana, Hitlera, Stalina. W dodatku nawet ta zasada jest stosowana wybiórczo – encyklopedyczni są bowiem np. wszyscy piłkarze polskiej pierwszej i drugiej ligi (po 15 meczach), choć o szerokiej korupcji akurat w tym środowisku są publikowane artykuły w prasie i orzeczenia sądowe i nie trzeba by nawet powoływać się na prywatne informacje od administratorów Wiki:). Również o kompetencjach w/w piłkarzy można dyskutować.

  11. Większość powyższych uwag dotyczy także haseł o teoretycznie podwyższonej jakości tzw. medalowych lub tzw. "dobrych artykułów". Jedyne czym różnią się pozytywnie od normy na plwiki, to fakt, iż wszystkie posiadają bibliografię, a często i przypisy. Inna rzecz, że często jest to literatura mechanicznie przepisana z enwiki, bez zaglądania do powoływanych książek. Regułą jest też obszerność takich haseł, co jednak paradoksalnie czasami pogarsza jakość, bo do błędów merytorycznych, plagiatów itp. dochodzą masowe błędy językowe - mało komu chce się sprawdzać taką epistołę, zwłaszcza dalsze rozdziały.  Przykład na dole tej strony. W dodatku bardzo wiele z medalowych artykułów, to tłumaczenia z innych wersji (głównie angielskiej), przy czym powszechny jest zwyczaj, że przypisy czy bibliografia z artykułu obcojęzycznego jest przepisywana "na ślepo", bez sprawdzania co w niej pisze i jak się ma do treści artykułu i bez sygnalizowania, że taki brak sprawdzenia miał miejsce (w poważnej literaturze w takim przypadku pisze się fide..., patrz w.... itp.) . W ten sposób potencjalny błąd z oryginału rozprzestrzenia się i w innych wersjach wiki. Liczne przypisy i bibliografia w haśle nie zawsze gwarantują brak nonsensów, np. w haśle "kara cielesna" z 42 przypisami i poz. bibliograficznymi czytamy : anglikański arcybiskup Canterbury święty Anzelm z Canterbury” – tymczasem święty ten zmarł w 1109 r., a anglikanizm powstał w 1534 r. Taka wersja jest od 17 X 2010 do dziś (IV 2011)

  12. Geologia na plwiki, to istna tragedia, hasła szczątkowe, bardzo często plagiaty ze słowników fachowych, a jak już zmienione w stosunku do słownika, to źle (znacznie lepiej oceniam hasła paleontologiczne o wymarłych kręgowcach, choć dalece nie wszystkie). Poglądy nieaktualne od dekad są wciąż (od lutego 2006 do dziś, choć w III 2010 pojawił się szablon o błędach) na wiki w haśle Góry Sowie: "Historia geologiczna Gór Sowich sięga początków historii Ziemi sprzed 4,5 miliarda lat. ... Najstarsze skały przeobrażone sięgają historią najodleglejszych okresów geologicznych. Pod względem geologicznym Góry Sowie zbudowane są z gnejsu, najstarszego budulca skalnego ze wszystkich gór w Polsce, a nawet w Europie. Gnejsy obecnych Gór Sowich powstawały w dolnym piętrze ery prekambryjskiej w arachaiku" Pomijając, że prekambr to nie era, archaik to nie piętro, to gnejsy sowiogórskie nie powstały w archaiku (archaicznych skał w Polsce nie mamy) i nie są najstarsze ani w Polsce, ani tym bardziej w Europie. Podobne błędy były w haśle "Blok sowiogórski" aż do schyłku marca 2010, a po części i do dziś. 
        Praz na plwiki (II 2010) ilustrowany jest zdjęciem chryzoprazów (tak też podpisano), co sugeruje, że to jest to samo. Tymczasem są to różne rzeczy (oddzielnie opisywane w encyklopediach mineralogicznych), owszem oba zielone i oba  chalcedony, jednak ten pierwszy jest zielony z racji wrostków aktynolitu, a ten drugi - minerałów niklu. W haśle kwarc zielony zaznaczono, że nie jest on tożsamy z prasiolitem, ale zdjęcie dano właśnie prasiolitu. Napisano też, że kwarcowi temu barwę nadają "wrostki zielonych minerałów np. aktynolitu, fuchsytu, chlorytu. Są to zwykle zielone awenturyny" - sęk w tym, że kwarc zielony to nie awenturyn, w dodatku zieloną barwę awenturyn nie zawdzięcza chlorytom czy aktynolitom. W dodatku nie ma ani słowa, że terminem kwarc zielony określa się zazwyczaj kwarce o sztucznie otrzymanej barwie (podgrzanie niektórych typów np. ametystów), a czasem wręcz syntetyczne. Awenturyn na wiki to minerał o barwie zielonej lub czerwonej, co wspiera powaga jedynej pozycji w bibliografii - encyklopedii PWN. Jednak po zajrzeniu do tego źródła czytamy, że awenturyn jest "zwykle żółtawy lub brunatnoczerwony" (a tak w rzeczywistości, to może mieć całą gamę kolorów, cechą istotną jest tu "migotliwość" będąca wynikiem wrostków mik i/lub hematytu). Przy prasiolicie w plwiki podano, że to naturalna zielona odmiana kwarcu (co ciekawe, w rosyjskiej wiki napisano, że naturalny prasiolit na świecie nie występuje), zaś nie wspomniano, że przez długi czas (w niektórych książkach do dziś) była to tylko substancja sztucznie wytwarzana przez podgrzanie ametystu (w takim ujęciu był to synonim zielonego kwarcu). Podobnie jest w hasłach z innych dziedzin geologii, np. w mezozoiku, czytamy: "Największe straty ponoszą amonity, belemnity, mięczaki", co sugeruje, iż amonity czy belemnity nie są mięczakami. Mocno wątpliwe jest stwierdzenie, że w triasie miał miejsce szczyt rozwoju roślin iglastych, a w mezozoiku była kulminacja ery dinozaurów - bo sugeruje to, iż poza mezozoikiem dinozaury też żyły (jeśli zaś uznać ptaki za dinozaury, to kulminacją był kenozoik). 
        Hasło Kolumna (geomorfologia) (wersja X 2010) jest przykładem licznych błędów pomimo posiadania przypisów. 1. Czysto opisowy i w sumie nienaukowy termin przyporządkowano tu genezie - rzekomo musi to być kolumna w morzu powstała w wyniku niszczenia klifu. Tymczasem kolumny skalne mogą tez być twardzielcami lądowymi (np. Maczuga Herkulesa k. Ojcowa), mogą być związane z wulkanizmem, krasem i dziesiątkami innych sytuacji. 2. Nie jest też prawdą, że kolumny w rejonie klifu "zazwyczaj tworzą się z pionowo osadzonych skał osadowych" - nawet na obu zdjęciach z hasła widać, że kolumny są tam zbudowane z poziomo lub lekko nachylonych ławic. I jest to reguła. Pozostałych kilka zdań z tego hasła również nie ma większego sensu (np. to o moście)

    Nie oznacza to, że hasła na Wikipedii są bez wyjątku słabe, złe, splagiatowane lub zmanipulowane. W istocie wiele haseł jest tam bardzo interesujących i wartościowych. Entuzjazm i wielka liczba wikipedystów oraz praktycznie nieograniczona pojemność serwerów powoduje, że wiele haseł jest bardzo wyczerpujących w porównaniu do książkowych encyklopedii  i że są hasła o zjawiskach czy postaciach, na które w typowej encyklopedii papierowej zabrakłoby miejsca. To, że Wikipedię tworzą prawie wyłącznie amatorzy, a nie profesjonaliści jest faktem, jednak wielu amatorów pasjonatów dysponuje wartościową wiedzą i wartościową literaturą, a  także umiejętnością korzystania z różnorodnych źródeł. Dlatego artykuły Wikipedii przynoszą czasem istotną dawkę cennej wiedzy.

    Jednak żeby ocenić prawdziwość danego hasła Wikipedii trzeba po prostu być specjalistą i mieć fachową wiedzę. Dla osoby nie będącej fachowcem Wikipedia jest o tyle niebezpieczna, że nigdy nie wie, czy dana informacja pochodzi ze zweryfikowanego źródła, czy może z jakiegoś forum, a może została sfałszowana lub źle zrozumiana przez piszącego. W dodatku wykorzystując tekst Wikipedii (który jest zawsze na wolnej licencji) może stać się współuczestnikiem plagiatu lub naruszenia praw autorskich i majątkowych, gdy okaże się, że tekst, fotografia itp. opisane przez Wikipedię jako "wolny" w istocie ma właściciela.

Czy można więc korzystać z Wikipedii ?

Czym jest Wikipedia i dlaczego jest tak popularna ?

Wikipedia jest, zgodnie z deklaracją twórców, encyklopedią powszechną, istniejącą w wielkiej liczbie różnych języków, przy czym każda wersja pisana jest oddzielnie (choć bywają tłumaczenia z jednej do drugiej wersji).

 Cechy unikalne Wikipedii, w porównaniu do klasycznych encyklopedii:

  1. Fakt, iż każda osoba może pisać tam hasła z każdej dziedziny, zmieniać już istniejące. W tym celu nie trzeba mieć absolutnie żadnego wykształcenia w zakresie pisanego hasła, nie weryfikuje się wiedzy piszącego, jego solidności/uczciwości czy umiejętności pisania encyklopedycznego. Większość piszących jest anonimowa (pisze pod pseudonimem lub numerem komputera IP), a deklaracje np. znajomości języków, wykształcenia, czy znajomości danej dziedziny wiedzy zamieszczane na stronie autora Wikipedii również nie są weryfikowane. Nie ma też żadnych specjalistów (ekspertów) prowadzących „z urzędu” weryfikację danych. Cała weryfikacja odbywa się dzięki innym edytorom Wikipedii, którzy również nie muszą mieć specjalistycznej wiedzy.
  2. Wikipedia nie posiada planu rozwoju czy redakcji. Nie ma więc hierarchii ważności przygotowywanych haseł, encyklopedyczności biogramów lub tematów czy kolejności powstawania pod kątem zachowania ciągłości tematycznej danego wątku. W znacznym stopniu o powstaniu danego np. biogramu decyduje przypadek (fakt, iż akurat znalazł się ktoś, kto miał chęć napisania o kimś czy o czymś), dostępność źródeł, itp. Dlatego wśród np. opisanych na Wikipedii naukowców znajdują się osoby względnie małego dorobku, a brakuje osób obiektywnie znacznie bardziej znanych i mających większy dorobek. W miarę upływu czasu i rozwoju Wikipedii ten niedostatek stopniowo zanika.
  3. Wikipedia jest ustawicznie modyfikowana, uzupełniana i poszerzana, a jej pojemność jest w praktyce nieograniczona. Hasła są więc przeważnie znacznie obszerniejsze niż w encyklopediach papierowych, a liczba i objętość haseł znacznie większa niż w innych encyklopediach internetowych, które wprowadziły selekcję merytorycznych kwalifikacji autorów.
  4. Cała zawartość Wikipedii jest dostępna za darmo, bez żadnych ograniczeń, może też być kopiowana, przerabiana i używana (łącznie ze zdjęciami lub grafikami, ale z zachowanie konieczności wskazania autora/ów i źródła) do dowolnych celów, w tym komercyjnych.

Ze względu na darmowość, łatwość dostępu, wielką liczbę haseł (w VI 2009 ponad 600 tys. na polskiej Wikipedii i blisko 3 mln haseł na anglojęzycznej) i przeważnie prosty język oraz liczne przekierowania do użytych terminów Wikipedie są obecnie niezwykle popularnym źródłem wiedzy.

Może więc samemu edytować i poprawiać Wikipedię?

Jednakże trzeba też zwrócić uwagę na pewne niedogodności edytowania Wikipedii:

Wybrany (to przykład, a nie lista błędów) błąd dużego kalibru na plWikipedii:

W artykule o Adolfie Eichmannie, była tabela pt. Organizatorzy Holokaustu i wyniki ich działań, gdzie jako organizatorów na czołowych miejscach umieszczono m.in. Słowację (na pierwszym miejscu), Francję, Holandię, Grecję i Polskę, a Niemcy z Austrią znaleźli się prawie na samym końcu listy (zobacz wersję hasła stworzoną 23 I 2009 o godzinie 03.02. Dopiero po ujawnieniu sprawy przez Nasz Dziennik i powtórzeniu zarzutów przez Dziennik (26 I 2009), zaczęto częściowo odkręcać sprawę. W tymże haśle dowiadujemy się, że Adolf Eichmann (jeden z głównych organizatorów Holokaustu) był syjonistą (sic!), a z kontekstu wynika, że w czasie Holokaustu masowo wcielał on Żydów do Kościoła katolickiego. Czemu akurat do katolickiego nie jest jasne, skoro wg omawianego hasła on sam i jego rodzina: należała .. do przytłaczającej protestanckiej mniejszości w katolickiej Austrii (cokolwiek znaczy przytłaczająca mniejszość:). Większość tych odkrywczych informacji jest do dziś (II 2009). W sprawie Słowacji jako głównego twórcy Holokaustu i ujawnienia tego błędu przez Dziennik odbyła się nawet obszerna dyskusja na stronie dyskusyjnej wiki. Wniosek wikidyskutanci wyciągnęli następujący: dziennikarze to ludzie nie umiejący czytać ze zrozumieniem; co z tego, że na Wiki pisze, że Słowacy z Holendrami wymordowali Żydów, przecież każdy w miarę wykształcony człowiek wie kto wymordował, więc dziennikarze też powinni wiedzieć jaka jest prawda historyczna, a nie kompromitować się swoją niewiedzą . :))

Hasło "borsuk": przykład błędu mniejszej wagi, choć potencjalnie niebezpieczny tak dla borsuka, jak i dla zbyt wierzącego w Wikipedię czytelnika, np. dziecka, które zechce przetestować: Borsuk ma niezwykle mocno zbudowaną czaszkę. Praktycznie nie można mu zrobić krzywdy uderzając w głowę (o ile cios nie trafi w oko lub w nos) oraz: Szczęki borsuka są silne i tak zbudowane, że nie można ich wykręcić bez złamania czaszki (np. wersja z 16 IV 2008, przy czym drugie zdanie było bardzo długo w haśle, pierwsze też, ale od pewnego momentu widoczne tylko przy edycji hasła; autorzy tego przewodnika młodego sadysty w historii hasła).

Hasło "kuna" informowało czytelnika, że jest to wspólna nazwa zwierząt z rodzaju Martes (np. wersja z 10 IV 2008 i potem co najmniej przez rok). Dla laika zapewne wygląda to wiarygodnie, ale w istocie jest podwójnie błędne: sugeruje, że soból jest kuną (bo zwierzę to należy do rodzaju Martes), a z drugiej strony sugeruje, że np. kuna workowata należy do rodzaju Martes, podczas gdy w istocie jest to torbacz, a nie łożyskowiec i do Martes jest mu równie blisko jak królikowi do kangura.

Pospolite są błędy historyczne, np. armie bolszewickie pod rządami cara: Kod Cezara był w użyciu nawet w 1915 roku. Armia radziecka posługiwała się nim jako zamiennikiem dla jej bardziej skomplikowanych szyfrów, które okazały się być zbyt trudne do opanowania dla radzieckiego wojska, dzięki czemu niemieccy i austriaccy kryptoanalitycy nie mieli większych problemów w odczytaniu ich wiadomości (8 VIII 2009). Koszmarki językowe zupełnie wypaczają sens wydarzeń, np w haśle Elżbieta Fiodorowna Romanowa (I 2010) czytamy, że "mąż Elżbiety, Sergiusz, zginął w 1905 roku w zamachu bombowym. Sama Elżbieta została deportowana na Syberię", a dalej, że "wstąpiła do klasztoru po zabójstwie męża". To wszystko wyraźnie sugeruje, iż Elżbieta zamordowała męża przy pomocy bomby, po czym za karę zesłali ją na Sybir. Tymczasem małżeństwo było z miłości i bardzo udane, męża nie zabiła, zginął on w zamachu rewolucjonistów (bodaj eserów) bez jakiegokolwiek udziału Elżbiety. Miało to miejsce w 1905r., a Elżbieta załamana zamordowaniem męża wstąpiła do klasztoru w Moskwie, a nie na Syberii. Dopiero w 1918 została wywieziona (i to nie na Syberię, a do Permu i na Ural) przez rewolucjonistów i tam zamordowana, oczywiście nie za związek z zabójstwem męża, a za bycie arystokratką i Romanową.

Masowe wręcz są poważne błędy w datowaniu. Np. w haśle Sergiusz Woroncow czytamy (VI 2011): "W latach 20. XX w. sformułowano podejrzenie, że eksperymenty Woronowa są odpowiedzialne za przeniesienie wirusa HIV z małp na ludzi" - tymczasem w latach 20. XX w. nikt o istnieniu tego wirusa nie miał pojęcia  - odkryto go dopiero w 1983 r., zaś oskarżenia wobec Woroncowa wysunięto w  1999, a nie w latach 20. Podobnie w haśle Piraci berberyjscy czytamy przy opisie sytuacji z XVII w., że "Zgromadzenia zakonne — takie jak Redemptoryści ... — zajmowały się wykupywaniem niewolników" - jednak redemptoryści powstali w 1732, więc niezbyt mogli działać wiek  przed swoim powstaniem.

I przykład czystej fikcji, raczej nieszkodliwej, ale utrzymywanej od 3 VIII 2008 do 22 VI 2009, w tym przez ostatni miesiąc oznaczona jako tzw. "wersja przejrzana", czyli w założeniu bez oczywistych błędów. W haśle o wsi Świba, czytamy: Znajduje się tam również jeden z najlepszych klubów w polsce - Klub Sfinks (na terenie boiska sportowego). 

Przykład polityczno-ekologiczno-stylistycznego folkloru w haśle Jezioro Wilczyńskie: Obecnie przy Jeziorze Wilczyńskim stacjonują ośrodki wypoczynkowe. Jezioro Wilczyńskie niegdyś było bardzo czyste, duże, żyło w nim wiele zwierzeat (m.in. ryby, żaby, kaczki, a nawet łabędzie). Jeszcze kilka lat temu jezioro było duże ale teraz z każdym rokiem się zmniejsza na skutek działalności kopalni. Według naukowców (Aleksandra Kwaśniora i jego zony Joli Kwaśnior) jezioro za kilka lat zniknie. Kwaśniorowie utrzymani byli w haśle przez rok, reszta jest do dziś (IV 2009). Nawiasem mówiąc byłem nad tym akwenem w IV 2009 i stwierdzam, że ryby, żaby, kaczki, a nawet łabędzie są tam dalej, zaś jezioro wciąż jest duże. 

Fatalne są dane o popularnych osobach żyjących, które się uśmierca, awansuje, degraduje, rozwodzi, zaopatruje w dzieci, a to wszystko wbrew faktom. Np. administrator wstawił 15 VI 2010 do hasła Maciej Zientarski informację, że "W maju 2010 doszło ostatecznie do rozwodu Macieja i Beaty Zientarskich" z powołaniem na artykuł Super Expressu. Tyle, że w tym artykule nic o fakcie rozwodu nie ma, a wręcz przeciwnie podano tam, że: "do ostatecznego wyroku jeszcze sporo bolesnego czasu". I taki wirtualny rozwód jest w haśle do dziś (X 2010 r.).

Do ostatecznego wyroku jeszcze sporo bolesnego czasu


Więcej
http://www.se.pl/rozrywka/plotki/maciej-zientarski-sie-rozwodzi-jego-zona-beata-osk_139142.html
 

Tzw. "dobre artykuły" i "artykuły na medal"

Pomyślane zostały jako odpowiedź na zarzuty o niską jakość haseł Wikipedii - są to artykuły poddane procesowi wszechstronnej weryfikacji przez wikipedystów i głosowaniu dotyczącemu przyznania tytułu. Nieformalnym wyróżnikiem jest wielka obszerność tych haseł. Niestety często są to koszmarki merytoryczne i językowe. Przykładowo artykuł medalowy "Agapit Pieczerski" zawiera doniesienia o bakteriobójczym i redukującym promieniowanie wpływie szczątków tego zmarłego w XI w. świętego podane jako wynik badań naukowych m.in. dr biologii, ale przypis potwierdzający to prowadzi do tabloidu a nie pisma naukowego. "Wojna domowa w Grecji" otrzymała tytuł "dobry artykuł " w II 2009. Od tego czasu był wielokrotnie poprawiany językowo, a i tak roi się tam od błędów ortograficznych (stan na X 2009): Komuniści, Trockiści, Mordercom, Tzimas nakazał siłą ELAS (z kontekstu wynika, że nakazał siłom ELAS). Wiele zdań jest urwanych lub całkowicie niezrozumiałych. Szczególnie trudny w odbiorze jest tekst: Czołowi działacze partii Trockistów musiało wyjechać zagranice w strachu przed własnym życiem - trudno orzec, czy to tylko niezdarność językowa, czy autor chciał zasugerować, iż trockiści byli trockistami dręczonymi wyrzutami sumienia z powodu posiadania trockistowskich poglądów politycznych? A może ścigał ich duch Romanowów:) ? Inny kwiatek to: EAM zaproponował całkowite rozbrojenie siły partyzanckich ... ze względu na trudności doprowadzenia do komunistycznego zamachu stanu - wynika z tego, że komunistyczne EAM zaproponowało samorozwiązanie swych sił, a pozostawienie antykomunistycznej armii rządowej. Inny tego typu: Bataliony Bezpieczeństwa są teraz jednak stronnikami króla i chroni je grecka armia królewska oraz Brytyjczycy. Totez w/g niektórych świadectw w zamieszkach ateńska policja chroniła brytyjskich żołnierzy przed atakami ze stron ELASO - i nie wiadomo, czy w końcu Brytyjczycy chronili Bataliony Bezpieczeństwa, czy te ostatnie chroniły Brytyjczyków? Partia straciła poparcie polityczne oraz wpływ na rozwiązany, ale nie do końca posłuszny ELAS - jak można stracić wpływ na coś rozwiązanego i nieposłusznego?

Nawet jeśli polszczyzna jest od biedy zrozumiała to i tak kulawa lub infantylna: "Ważną rolę dla poglądów ELAS odgrywał Tito, który popierał dążenia komunistów do zdobycia władzy w Grecji, jednak chciał, aby greccy komuniści, podobnie jak on, byli mało przychylnie nastawieni do Stalina" albo "odmówienie przez rząd nakazu powszechnego rozbrojenia". "ELAS skupiał partyzantów, których nieraz mało interesowała polityka, a tym bardziej chęć podporządkowania się jej"

Masowe są też twierdzenia anaukowe: dochodziło starć pomiędzy ELAS po jednej stronie oraz faszystami, Brytyjczykami i armią rządową po drugiej stronie - teza, że Brytyjczycy walczyli w II wojnie światowej po stronie faszystów jest nie do końca zgodna z ustaleniami naukowymi :) albo:  "Wybuch walk na ulicach Aten pomiędzy Brytyjczykami a antyniemiecką partyzantką lewicy był bardzo istotną decyzją polityczną Winstona Churchilla".

Nie można też kierować się systemem oceny jakości haseł i merytorycznego znaczenia tematu hasła prezentowanym na stronach dyskusji haseł. Są to całkowicie arbitralne i nierzadko niedorzeczne decyzje pojedynczych osób z tzw. projektów nie mające nic wspólnego z ustaleniami naukowymi. Np. na dzień 4 VII 2011 wg polskiej Wikipedii historia średniowieczna Bułgarii ma niskie znaczenie merytoryczne (ocena dotyczy nie jakości samego hasła, a "jakości tematu" ! ). Podobnie niskie znaczenie mają np. tematy: Wandalowie, jarl Birger (choć wg samej Wikipedii był on: "Uznawany za najwybitniejszego męża stanu średniowiecznej Szwecji, twórcę skonsolidowanego Królestwa Szwecji") oraz Hugo Kapet (założyciel 300 letniej dynastii Karolingów, król Francji) - za to Karol Robert założyciel węgierskiej dynastii Andegawenów ma nagle znaczenie wysokie, choć jego dorobek jest podobny do Kapeta. Podobnie najwyższe znaczenie ma zupełnie lokalny polski utwór opisujący życie św. Rodziny (jeden z tysiąca na świecie) - Rozmyślanie przemyskie. Ten system ważności jest chyba raczej systemem mierzenia odległości od Polski - im dalej od nas żyła postać/dzieło tym mniejsze znaczenie ma wg polskiej Wikipedii :)

Kwestia plagiatów na Wiki

Jest ich mnóstwo, ale omówię jeden, dla mnie osobiście szczególnie przykry, a jednocześnie wyjaśniający różne niuanse plagiatów i NPA na wiki. Biogram prof. Alfreda Jahna na plwiki był plagiatem, który istniał od II 2005 do 20 IX 2009 (w zasadzie częściowo i potem), przepisanym lub przekształconym z drobnymi zmianami z pracy oryginalnej: Józef Wojtanowicz: Alfred Jahn (1915-1990). Polska Akademia Nauk, Oddział w Lublinie http://www.pan-ol.lublin.pl/biul_5/art_515.htm. Oczywiście oryginalna praca J. Wojtanowicza jest znacznie obszerniejsza, przy wykorzystaniu jej na wiki pominięto całe fragmenty, ale to co zostało jest plagiatem, nie posiadało bowiem informacji o tym, skąd się wzięły informacje podane na wiki. Innymi słowy, hasło na plwiki pozbawione bibliografii, źródeł fałszywie sugerowało czytelnikom, że szczegółowe dane pochodzą od autorów wiki.

Porównanie obu tekstów wg stanu na 20 IX 2009:

wiki: Praca ta była przez dwa lata źródłem utrzymania całej rodziny. Po ponownym wkroczeniu Sowietów do Lwowa (lipiec 1944) i po odmowie zatrudnienia na uniwersytecie, znalazł pracę w Urzędzie Geologicznym miasta Lwowa.

oryginał: Praca ta była przez dwa lata źródłem utrzymania całej rodziny. Po ponownym wkroczeniu Rosjan do Lwowa, po odmowie zatrudnienia na uniwersytecie, znajduje pracę w Urzędzie Geologicznym miasta Lwowa.

Pomimo zmienienia względem oryginału Rosjan na Sowietów, zastąpienia przecinka literą "i" jest to dosłowny plagiat.

Trochę bardziej skomplikowany jest status innego fragmentu :

oryginał: Tu kończył szkołę powszechną i gimnazjum, w którym nauka trwała 8 lat. Było to V Gimnazjum im. S. Żółkiewskiego ... Alfred Jahn kończy gimnazjum maturą w 1933 roku jako prymus. We Lwowie, na Uniwersytecie Jana Kazimierza odbywa w latach 1933-1937 studia geograficzne, które kończy z tytułem magistra. Specjalizował się w dziedzinie geomorfologii a jego bezpośrednim opiekunem naukowym był prof. August Zierhoffer. Praca magisterska dotyczyła rzeźby północnej krawędzi Podola. ...Alfred Jahn zostaje asystentem w Instytucie Geograficznym. Bezpośrednio po studiach, w 1937 roku, bierze udział w wyprawie naukowej na Grenlandię, zorganizowanej i kierowanej przez A. Kosibę. Na podstawie materiałów zebranych podczas tej wyprawy przedstawia rozprawę doktorską pt. Badania nad strukturą i temperaturą gleb w Zachodniej Grenlandii; tytuł doktora filozofii Uniwersytetu Jana Kazimierza uzyskuje w 1939 roku. Drugą wojnę światową przeżywa we Lwowie. [wykropkowania moje - były tu fragmenty opuszczone przez plwiki] 

plwikipedia:  Szkołę powszechną i V Gimnazjum im. Stanisława Żółkiewskiego ukończył we Lwowie. W 1933 jako prymus zdał maturę i podjął studia geograficzne na Uniwersytecie Jana Kazimierza, specjalizując się pod kierunkiem prof. Augusta Zierhoffera w geomorfologii. Skończył je w 1937 pracą dyplomową o rzeźbie północnej krawędzi Podola, po czym został asystentem Instytucie Geograficznym UJK. Brał udział w wyprawie na Grenlandię, zorganizowanej przez Aleksandra Kosibę. Materiały naukowe z tej wyprawy posłużyły mu do napisania pracy doktorskiej Badania nad strukturą i temperaturą gleb w Zachodniej Grenlandii. Tytuł doktora filozofii UJK otrzymał w 1939. Wojnę spędził w rodzinnym Lwowie

W tym przypadku, nie jest to stuprocentowy plagiat, jednak układ treści, kolejność i zakres faktów, a także bardzo duża zbieżność językowa nie pozostawia wątpliwości co do pochodności tekstu na wiki względem oryginału. W takim przypadku bezwzględnym minimum winno być podanie źródła.

Nawet po podaniu pracy oryginalnej w bibliografii, w dalszym ciągu pierwszy fragment łamie prawo (powinien być wyraźnie oznaczony jako cytat), a drugi jest prawdopodobnie naruszeniem praw autorskich (jako dzieło pochodne również powinno być oznaczone, że jest to za oryginałem). Zdecydowanie zbyt małe są różnice względem oryginału, by wystarczyło tylko podać oryginał w bibliografii. Bibliografia wystarcza wtedy, gdy opieramy się na faktach podanych w niej, ale układ treści, stylu, słownictwa i kolejności faktograficznej jest nasz, autorski.

Ogólnie na plwiki jest tyle plagiatów, że dochodzi do paradoksów: wikipedyści odkryli splagiatowanie przez jeden z polskich dzienników fragmentów hasła wikipediowego "Ciechanów" i słusznie wystosowali ostry protest do redakcji (przypominam, że to, iż Wiki jest na wolnej licencji nie zwalnia z obowiązku podpisywania tekstów i grafik wikipediowych poprzez podanie linku i autorów tekstu/grafik, a także informacji o wolnej licencji). Przy okazji jednak wyszło na jaw, że samo hasło Ciechanów na wiki, zawiera duże akapity żywcem przepisane ze stron Urzędu Miasta Ciechanów, bez podania źródła i pomimo zastrzeżenia  © przez urząd.

Problematykę Wikipedii omawiałem także w:

artykule w Rzeczpospolitej 20 I 2011 (Poczekajmy-z-rehabilitacja-Wikipedii)

Prezentacji pt. "Plagiaryzm i błędy merytoryczne polskiej  Wikipedii" tutaj
 

oraz w krótkiej notce w Eioba  Administrator_wikipedii_masowym_plagiatorem

 

Podane wyżej przykłady nie są aktualizowane, a paru wikipedystów  zagląda na tę stronę i poprawia te potknięcia, o których piszę. Problem jednak nie znika, bo na miejsce jednego poprawionego błędu, pojawiają się trzy nowe :)

Powrót do strony Dydaktyka


Pierwsza skromna objętościowo wersja tej strony powstała w grudniu 2007, później sukcesywnie rozbudowywana przede wszystkim o przykłady, od połowy 2010 lekko odchudzana (za dużo przykładów:)

Ostatnia modyfikacja 02.10.2010 (plus dodanie notek o innych artykułach nt Wiki w I 2011, błędu o Anzelmie oraz linku do mej prezentacji w IV 2011 i paru drobnych)